Het Europese toeristen aanmeld- en verwerkingssysteem ETIAS zal na uitstel begin 2026 gelanceerd worden. Het European Travel Authorization system (ETIAS) maakt de gegevensverwerking van niet-visumplichtige voor kort-verblijvende reizigers in de EU mogelijk. Het voornaamste doel is het signaleren van veiligheidsrisico’s. In dit blog worden de juridische gevolgen van ETIAS behandeld.
Geschreven door Marijana Matosevic en Leila Idaassi
Wat is ETIAS precies?
ETIAS is een semi-geautomatiseerde reisautorisatiesysteem op EU-niveau voor onderdanen van derde landen die zijn vrijgesteld van de visumplicht. Zij dienen voor vertrek een aanvraag in te dienen via een online formulier. Het systeem is vergelijkbaar met andere autorisatiesystemen zoals de Amerikaanse ESTA, de ETA van het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Koreaanse K-ETA. Na beoordeling van de veiligheidsrisico’s wordt al dan niet toestemming verleend om naar het Schengengebied te reizen. ETIAS is expliciet geen visumvereiste, maar een check voor vertrek.
ETIAS is van toepassing op alle bezoeken tot 90 dagen in elke 180-daagse periode. Mogelijk zullen meer dan 1,4 miljard individuen uit meer dan 60 landen worden getroffen door deze wetgeving. ETIAS is van toepassing op 30 Europese landen, inclusief de Schengen-geassocieerde landen (IJsland, Liechtenstein, Noorwegen, en Zwitserland).
De belangrijkste nieuwigheid die ETIAS zal brengen is het verzamelen van persoonlijke gegevens en het bieden van risicobeoordeling van reizigers uit visum-vrijgestelde landen voorafgaand aan hun aankomst aan de grens. Momenteel worden visum-vrijgestelde onderdanen alleen beoordeeld op risico op het punt van grensoverschrijding.
Waarom introduceert de EU dit systeem?
ETIAS is verbonden aan het inreis-uitreissysteem (EES) dat de in- en uitreis van alle onderdanen van derde landen die in en uit het Schengengebied reizen zal volgen, dit is samen bekend als het smart borders-initiatief. EES en ETIAS vullen elkaar aan om interne veiligheid binnen de Europese Unie te waarborgen en tegelijkertijd soepele grensoverschrijdingen te faciliteren. ETIAS en EES voegen zich bij de groep van bestaande grootschalige EU-informatietechnologiesystemen, zoals EU-VIS.
Volgens voormalig vicevoorzitter van de Europese Commissie wordt “dankzij ETIAS een informatielacune opgelost door informatie over niet-visumplichtige aanvragers te toetsen aan al onze andere systemen. Bovendien zal het ETIAS-systeem makkelijk, snel, goedkoop en doeltreffend zijn”. Toenmalig Commissaris voor de Veiligheidsunie, Julian King stelt:
“Terroristen en criminelen malen niet om nationale grenzen. Alleen door efficiënt samen te werken, kunnen we hen een halt toeroepen. ETIAS zal daarbij helpen en de interne veiligheid van Europa versterken door de detecteren welke personen problemen kunnen veroorzaken en hun komst te voorkomen”.
Implementatietijdlijn
In 2018 zijn de verordeningen die EES en ETIAS regelen aangenomen, echter vanwege aanzienlijke vertragingen in het operationeel maken van het EES-systeem is de implementatie telkens uitgesteld. ETIAS kan slechts geïmplementeerd worden zes maanden nadat het EES-systeem in werking is gezet. De geschatte implementatie van ETIAS zal plaatsvinden eind 2026. Wanneer ETIAS uiteindelijk start, volgt ook direct een overgangsperiode van zes maanden waarin het systeem beschikbaar is maar nog niet verplicht gesteld wordt. Daarna volgt nog een coulanceperiode van zes maanden waarin mensen die voor het eerst onder ETIAS reizen onder bepaalde voorwaarden toch nog de grens over mogen.
Hoe wordt een aanvraag ingediend?
Zodra ETIAS verplicht wordt, zullen reizigers een aanvraagformulier moeten invullen voorafgaand aan hun reis. Aanvragers zijn verplicht hun persoonlijke gegevens te verstrekken (inclusief naam, geboortedatum, geboorteplaats, geslacht, en nationaliteit), reisdocumentinformatie (zoals de datum van uitgifte en vervaldatum), contactgegevens (huisadres, e-mailadres, en telefoonnummer), onderwijs- en beroepsgegevens, en informatie over hun eerste reis (welke lidstaat en adres van de bestemming). Verder beantwoorden aanvragers vragen over hun criminele verleden, eerdere reizen naar conflict- of oorlogsgebied, en deportatiegeschiedenis. De reisautorisatie kost 7 euro maar is gratis voor personen onder 18 en boven 70.
Hoe wordt de aanvraag verwerkt?
Na indiening wordt automatisch gecontroleerd op risico-indicatoren via algoritmische ondersteunde profilering en waarschuwingen in EU-informatiesystemen zoals het Schengeninformatiesysteem (SIS), Visa Informatiesysteem (VIS), Europol- en Interpol-databestanden. Als geen treffers worden gevonden, wordt binnen enkele minuten een reisautorisatie verleend.
Bij twijfel wordt de aanvraag handmatig beoordeeld door een nationale ETIAS-eenheid. In uitzonderlijke gevallen kan de aanvrager worden uitgenodigd voor een interview. Indien goedgekeurd maar met veiligheidsvermelding, kan aan de grens alsnog extra controle plaatsvinden.
De reisautorisatie is 3 jaar geldig of tot het einde van de geldigheid van het reisdocument. 120 dagen voor vervaldatum ontvangt de aanvrager een herinnering.
Gevolgen van weigering
Weigering volgt als de aanvrager een risico vormt, signaleringen heeft in het SIS, geen gehoor geeft aan verzoeken om informatie/interview, of als er twijfel bestaat over betrouwbaarheid van gebruikte gegevens. Aanvragers hebben recht op beroep en toegang tot informatie in hun dossier. Een eerdere weigering leidt niet automatisch tot afwijzing van toekomstige aanvragen. Het beroep wordt ingesteld in de lidstaat waar de beslissing over de aanvraag is genomen en dient in lijn te zijn met het nationaal recht van die lidstaat.
Elke eerdere weigering om een reisautorisatie uit te geven zal niet automatisch leiden tot de weigering van een nieuwe aanvraag.
Wie is vrijgesteld van ETIAS?
ETIAS is niet van toepassing op EU-burgers en personen met recht op vrij verkeer onder Richtlijn 2004/38/EC of houders van een verblijfsvergunning onder Verordening 1030/2002. Ook is ETIAS niet van toepassing op reizigers uit landen met een visum-vereiste.
Geautomatiseerde risicobeoordeling: waarborgen en uitdagingen
Geautomatiseerde systemen voor risicobeoordeling in migratierecht zijn niet nieuw, Nederland gebruikt al langer dergelijke systemen, zoals het IOB-algoritme (Informatie Ondersteunend Beslissen) voor visumaanvragen. Dit systeem berekent risicoscores op basis van eerdere aanvragen, persoonsgegevens en hits in databestanden van onder andere de Koninklijke Marechaussee en IND, waarbij factoren als nationaliteit, geslacht en leeftijd worden meegewogen. Dit systeem is eerder bekritiseerd in een NRC-artikel en leidde tot externe toetsing en vervolgens opname in het algoritmeregister.
Het cruciale onderscheid is dat IOB wordt gebruikt binnen het bestaande visumsysteem voor visumplichtige reizigers, terwijl ETIAS een nieuwe laag van vooronderzoek introduceert voor reizigers die voorheen geen toestemming nodig hadden.
De Nederlandse rechtspraktijk biedt relevante lessen over de grenzen van geautomatiseerde risicobeoordelingssystemen. In 2020 oordeelde de rechtbank Den Haag dat het gebruik van SyRI (Systeem Risico Indicatie) in strijd is met artikel 8 van het EVRM. Hoewel het doel, te weten fraudebestrijding, als legitiem werd erkend, stelde de rechtbank dat de inbreuk op het recht op eerbiediging van het privéleven disproportioneel was. De omvangrijke verzameling en verwerking van gegevens vond plaats zonder voldoende waarborgen om de privacy te beschermen. De wetgeving werd vanwege strijd met hoger recht onverbindend verklaard.
Deze uitspraak is wellicht relevant voor ETIAS aangezien beide systemen gebruikmaken van geautomatiseerde risicoprofielen en data-integratie uit meerdere bronnen. Bij SyRI ging het om gegevens van diverse nationale overheidsinstanties, waaronder gemeenten en de Belastingdienst. ETIAS toetst daarentegen reizigers aan grootschalige Europese en internationale informatiesystemen zoals SIS, VIS, Europol en Interpol. Deze verknoping van informatiebronnen roept vergelijkbare vragen op over doelbinding – het beginsel dat persoonsgegevens slechts mogen worden verzameld en verwerkt voor specifieke, uitdrukkelijk omschreven en gerechtvaardigde doeleinden –, dataminimalisatie en de mogelijkheid voor betrokkenen om inzicht te krijgen in en bezwaar te maken tegen automatische beslissingen. Hoewel ETIAS formeel is afgebakend tot grensveiligheid en gericht is op niet EU-burgers, zijn de fundamentele risico’s van een gebrek aan transparantie en toetsbaarheid vooralsnog aanwezig.
De Europese Toezichthouder voor Gegevensbescherming (EDPS) waarschuwde in 2017 dan ook dat ETIAS duidelijke waarborgen moet bevatten tegen buitensporige inmenging in de persoonlijke levenssfeer. Daarbij benadrukte de EDPS het belang van transparantie over de gebruikte risicofactoren, beperking van bewaartermijnen, nauwkeurige afbakening van het gebruiksdoel en toegang tot menselijke tussenkomst en rechtsbescherming voor betrokkenen. Voor een bredere bespreking van de inzet van kunstmatige intelligentie in het Europese migratiebeleid en de nieuwe AI-verordening, zie ook dit eerdere Verblijfblog.
Conclusie
ETIAS zal een wezenlijke verandering brengen voor miljoenen reizigers die nu visumvrij naar de EU kunnen reizen. Hoewel er strikt genomen geen sprake is van een visumvereiste worden grote hoeveelheden persoonlijke gegevens verzameld en verwerkt voor aankomst. De adviezen van de Europese toezichthouder en lessen uit de Nederlandse rechtspraktijk, maken duidelijk dat dergelijke systemen alleen houdbaar zijn als er voldoende transparantie, menselijke controle en juridische waarborgen zijn ingebouwd. Gezien de recente opschorting van de invoering van ETIAS tot eind 2026, blijft het afwachten hoe de EU deze juridische en operationele uitdagingen zal adresseren.
