Verkiezingen 2025: Integratie

Verblijfblog bespreekt net als in 2023, 2021 en 2017 de migratie- en integratieparagrafen van de verkiezingsprogramma’s van de politieke partijen in de Tweede Kamer. In de verkiezingsdossiers zijn de programma’s sinds 2012 met elkaar vergeleken. In dit zesde blog van deze serie over de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 staat integratie centraal.
Door Nina Fokkink en Maxime Schoots

Inburgering is terug van weggeweest. Waar het de vorige verkiezingen weinig over inburgering ging in de verkiezingsprogramma’s, wijden de meeste partijen er in hun nieuwe programma’s enkele paragrafen aan. Meerdere partijen stellen nu bijvoorbeeld een boerkaverbod voor, terwijl dit in het verleden alleen een voorstel van de PVV was. Opvallend is dat PVV in het huidige programma geen voorstellen heeft op het gebied van integratie, net zo min als de FvD en de PvdD.

Waar voorgaande verkiezingen de Wet Inburgering van 2021 stilzwijgend leek te zijn goedgekeurd , zijn nu aardig wat partijen afgestapt van de uitgangspunten van deze wet. Deze Wet inburgering maakte de gemeenten verantwoordelijk voor de inburgering van asielstatushouders.  Dit geldt niet voor gezinsmigranten of arbeidsmigranten, omdat zij volgens de wetgever een weloverwogen keuze hebben gemaakt om naar Nederland te komen en het inburgeringsexamen over het algemeen in het buitenland hebben afgelegd. Deze migranten moeten zelf hun taallessen en examens bekostigen, waar nodig met een lening van DUO. Daarnaast werkt deze wet met een aantal verschillende trajecten met verschillende taaleisen: de ‘B1-route’ voor het merendeel van de inburgeringsplichtigen, de ‘onderwijsroute’ voor degenen die nog in Nederland willen studeren en de ‘zelfredzaamheidsroute’ voor inburgeringsplichtigen die het B1 niveau niet kunnen halen. Voor meer uitleg over de huidige Wet inburgering, lees dit blog.

Ook vindt inburgering door de Wet inburgering meer in de praktijk plaats, doordat het inburgeringsonderwijs zal worden aangevuld met (vrijwilligers)werk of een stage. Dit heeft nieuwe relevantie  gekregen door de Afdelingsuitspraak die de 24-weken-eis voor asielzoekers afschafte. Voorheen mochten asielzoekers, nadat hun asielaanvraag zes maanden in behandeling was, verspreid over een periode van 52 weken maximaal 24 weken werken (voor meer hierover, lees dit blog).

Disclaimer
In deze serie over de komende Tweede Kamerverkiezingen is om praktische redenen besloten om alleen Kamerfracties met minimaal twee zetels te onderzoeken. Daarnaast wordt JA21 gelet op de hoge zetelpeilingen ook meegenomen. Dat betekent dat de verkiezingsprogramma’s van vijftien partijen onder de loep zullen worden genomen. De volgende partijen maken dus onderdeel uit van deze serie: VVD, D66, PVV, CDA, SP, PvdD, CU, FvD, BBB, SGP, DENK, Volt, GL-PvdA, NSC en JA21.

Veelpartijen benadrukken het belang van de inburgering, maar ambiëren ook de inburgering te verbeteren. Opvallend is dat best wat van de plannen al in lijn zijn met het huidige beleid, zoals het streven om vanaf de eerste dag in te burgeren of een taal eis van B1. De plannen van de politieke partijen kunnen worden verdeeld in plannen over werk en stage tijdens het inburgeringstraject, de inhoud van de inburgeringscursus, de verschillende groepen inburgeringsplichtigen, rol van gemeenten en boetes en sancties voor niet succesvol inburgeren.

Werk
Vrijwel alle partijen hebben iets opgenomen in hun programma’s over de gelegenheid om te werken tijdens de asielprocedure, zodat asielzoekers beter kunnen inburgeren (VVD, D66, CDA, GL-PvdA, SGP, VOLT, CU, BBB, DENK). Het streven van alle partijen is om de mogelijkheid tot werk snel te realiseren. Veel partijen noemen het belang van zo snel mogelijk Nederlands leren, ook al op  het AZC(VVD, D66, CDA, GL-PvdA, VOLT, CU, DENK). De BBB wil dat dit gebeurt zodra de asielzoeker (in een procedure buiten de EU) een vergunning krijgt.

Partijen hebben ook nadere plannen om statushouders zo snel mogelijk aan het werk te krijgen. NSC en VVD willen dat statushouders gelijk bij inschrijving in de gemeente aan het werk gaan.  De VVD wil dit bereiken door gemeenten samen met uitzendbureaus en werkcentra laten werken. BBB wil dat deelnemen aan de maatschappij geen “vrijblijvende optie meer” is. D66 en VOLT willen dat het makkelijker wordt voor statushouders om aan de slag te gaan in tekortensectoren (D66 noemt specifiek de zorg). VOLT hoopt dit te vergemakkelijken door kwalificaties en diploma’s makkelijker goed te keuren. CDA wil het mogelijk maken voor asielzoekers om zelfstandig ondernemer te worden.  Verder willen VOLT en CU ‘meedoenbalies’ op AZC’s om ervoor te zorgen dat asielzoekers makkelijker en sneller aan werk en stages komen. CDA en GL-PvdA willen dat asielzoekers verblijven in een AZC in een regio waar ze na de asielprocedure blijven wonen. Zo kunnen ze de baan die ze tijdens die ze tijdens de asielprocedure zijn begonnen voortzetten wanneer ze een status hebben..  SGP wil een werkoffensief om niet-westerse bijstandsgerechtigden aan het werk te zetten en werkloze statushouders te helpen. CDA wil dat er een koppeling komt tussen MBO’s bij het inburgerinsonderwijs voor een betere koppeling tussen werk en onderwijs.

Sommige partijen willen de mogelijkheid voor asielzoekers om te werken alleen mogelijk maken voor kansrijke asielzoekers (SGP, BBB, CDA). GL-PvdA wil dat kansrijke asielzoekers al eerder kunnen werken dan op dit moment het geval is. Nu kan dat namelijk alleen na de eerste zes maanden van de asielprocedure.

Inhoud van de inburgeringscursus
Een van de belangrijkste onderdelen van de inburgering is het leren van de Nederlandse taal. Een aantal partijen heeft voorstellen over de taaleis en de vereiste niveaus. Niet elke partij is te spreken over de ‘zelfredzaamheidsroute’ onder het huidige inburgeringsregime (CDA, BBB). Zij vinden dat elke inburgeraar verplicht moet zijn om het B1 niveau te halen. Sommige partijen uiten kritiek op het huidige beleid door aan te geven dat de taaleis omhoog moet naar B1 voor alle inburgeringsplichtigen die niet onder de zelfredzaamheidsroute vallen (SGP, NSC). GL-PvdA wil deze route niet afschaffen, maar het nog steeds mogelijk maken voor deze groep om inburgeringslessen te volgen nadat zij de 600 verplichte uren hebben gevolgd. JA21 is minder concreet en stelt alleenhet de taaleis flink wil aanscherpen en handhaven.  CDA wil dat inburgeringsplichtigen binnen drie jaar Nederlands kunnen lezen en schrijven.

Het belang van de inhoud van de inburgering heeft ook hernieuwde aandacht als het aankomt op de integratielessen. Een belangrijk nieuw thema is dat er meer aandacht moet worden besteed aan antisemitisme (VVD, SGP). Zo wil de SGP “de integratietoets verbreden met vragen over het jodendom, antisemitisme en de plaats van Israël in de wereld”. CDA en SGP willen meer aandacht voor de rechtstaat in het inburgeringsonderwijs. BBB wil dat er meer aandacht in het integratieonderwijs komt voor vrouwonvriendelijke aspecten van de islam. CU houdt het wat vager door aan te geven dat iedereen die hier komt wonen onze waarden “moet leren respecteren”. JA21 vindt dat enkel beheersing van het Nederlands en basiskennis van “ons land” niet voldoende is om van goede integratie te spreken: “wie Nederlander wil worden, moet bereid zijn onze wetten, normen, waarden en cultuur te omarmen”.  Zoals voorheen heeft de SGP een vrij uitgebreide paragraaf over wat allemaal tijdens de inburgeringscursus moet worden geleerd: ons volkslied, nationale symbolen, geschiedenis en cultureel erfgoed. Een nieuwe toevoeging is  dat ze dit jaar ook aangeven wat niet meer deel hoeft te zijn van de integratie: omarming van progressieve waarden zoals homoseksualiteit en abortus.

Naast de inhoud van de inburgeringscursus willen verschillende partijen radicalisering en het dragen van boerka’s tegen gaan. De VVD, PVV, en JA21 willen het boerkaverbod uitbreiden. Het boerkaverbod geldt momenteel alleen in openbare ruimtes. De PVV wil zelfs dat het dragen van hoofddoeken wordt verboden in alle overheidsgebouwen. BBB wil ook beleid om islamitische scholen en radicaliserende moskeeën te voorkomen. De VVD geeft aan dat het verboden wordt meisjes te verplichten een hoofddoek te dragen op school – beleid dat ook consequenties kan hebben voor islamitische scholen.

Aandacht voor specifieke groepen
Zorg voor de inburgering van specifieke groepen wordt ook benadrukt in verschillende verkiezingsprogramma’s. Zo willen CDA, CU, VOLT dat er meer zorg komt voor de inburgering van arbeidsmigranten. VOLT wil hierover op EU niveau beleid, aangezien veel van de arbeidsmigranten Unieburger zijn. CDA en VVD benadrukken het belang van inburgering van kinderen in voor en naschools onderwijs. CDA wil bovendien dat er extra zorg komt voor vrouwen en achterblijvers in het inburgeringsonderwijs. SGP wil dat tweede en derde generatie migranten die niet goed genoeg Nederlands beheersen ook inburgering plichtig worden.

Rol van gemeenten
De rol van de gemeenten onder de huidige Wet inburgering is groter geworden. De VVD wil dat de gemeente de eerste zes maanden de vaste lasten van statushouders betaalt. Dit zal komen in de plaats van een uitkering die op de rekening van de statushouder wordt gestort. CDA wil gemeenten actiever houden aan hun plicht om zorg te dragen voor de inburgering. Dit willen ze verbeteren door meer inter-gemeentelijke communicatie en succesvolle pilots nationaal uit te rollen. SP wil dat de overheid weer helemaal verantwoordelijk is voor de inburgering – dus ook voor de inburgering van arbeids- en gezinsmigranten. GL-PvdA verwoordt het wat onduidelijker door te zeggen dat de overheid alle inburgering moet bekostigen.  CU wil dat gemeenten ook een actievere rol nemen in de inburgering van arbeidsmigranten.  DENK wil dat gemeenten meer geld krijgen voor de inburgering.

Boetes en sancties
Ook zijn er verschillende voorstellen gedaan om onwelwillende inburgeraars te bestraffen. De wet inburgering werkt met boetes. Interessant aan de plannen is dat sommige partijen andere sancties voorstellen. VVD wil een actief boetebeleid voor verzuimers en de mogelijkheid creëren hen zelfs te korten op hun uitkering. CDA en SGP willen als stok achter deur dat de status van inburgeringsplichtigen die niet (willen) inburgeren kan worden ingetrokken. BBB vindt dat het niet willen werken moet kunnen leiden tot het korten vanuitkeringen en toeslagen. VVD wil dat statushouders al kunnen worden gekort op hun uitkering als ze banen afwijzen.