Verkiezingen 2025: Nationaliteit en Staatloosheid

Verblijfblog bespreekt net als in 2023 en 2021 de migratie- en integratieparagrafen van de verkiezingsprogramma’s van de politieke partijen in de Tweede Kamer. In de verkiezingsdossiers zijn de programma’s sinds 2006 met elkaar vergeleken. In dit tweede blog van deze nieuwe serie over de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 staat het thema nationaliteit en staatloosheid centraal.
Door Katja Swider en Inga Broerse

Nederlanders hebben een onvoorwaardelijk recht om Nederland binnen te treden, en hier onbeperkt te verblijven. Nederlanders vormen ook het grootste deel van de bewoners van Nederland. In het politieke discours worden de discussies over verblijfsrechten van niet-Nederlanders echter vaak gevoerd zonder eerst stil te staan bij de vraag – wie zijn eigenlijk Nederlanders? Het antwoord op deze vraag is namelijk ook een politieke en juridische keuze, net als het asielbeleid of arbeidsmigratie. De regels omtrent verkrijging en verlies van Nederlanderschap zijn voornamelijk geregeld in het Rijkswet op het Nederlanderschap (RWN).

In het algemeen zijn politieke partijen in Nederland grotendeels tevreden met de regels over wie Nederlander is. Verkrijging van het Nederlanderschap bij geboorte via de ouders staat als het basisprincipe niet ter discussie. Politieke partijen hebben er deze verkiezingsperiode ook geen voorstellen over opgenomen in de verkiezingsprogramma’s. In voorgaande jaren zijn er wel voorstellen gedaan, bijvoorbeeld door DENK, om Nederlanderschap toegankelijker te maken voor in Nederland geboren ‘ongedocumenteerde’ kinderen: het uitbreiden van toegang tot Nederlanderschap via plaats van geboorte, en niet via het Nederlanderschap van de ouders. Deze voorstellen hebben echter tot geen significante veranderingen in de wetgeving geleid.

Standpunten lopen wél uiteen waar het gaat om naturalisatie van vreemdelingen tot Nederlander. PVV, VVD, JA21, FvD en SGP willen naturalisaties moeilijker of zelfs onmogelijk maken. D66 wilde in voorgaande jaren naturalisatie makkelijker maken, maar dit jaar zegt het conceptverkiezingsprogramma van D66 op dit moment opvallend niets over het thema nationaliteit, naturalisatie en staatloosheid. Enkel de PvdD stelt voor om erkende staatlozen een route naar een verblijfsvergunning aan te bieden.

Een ander punt van aandacht is het behoud van het Nederlanderschap. FvD en NSC willen het eenvoudiger maken voor Nederlanders in het buitenland om hun nationaliteit te behouden. Vrijwel geen van de geanalyseerde partijen (behalve de PVV) gaat in op de vraag of bij het verkrijgen van een tweede nationaliteit de oorspronkelijke nationaliteit moet worden opgegeven.

Tot slot willen PVV, VVD, CDA, JA21, FvD en SGP de mogelijkheden uitbreiden om Nederlanderschap te ontnemen van Nederlanders met een meervoudige nationaliteit in het kader van terrorisme en andere misdaden.

In dit blog bespreken we eerst de standpunten over hoe men Nederlander wordt: bij geboorte en via naturalisatie; en daarna de standpunten over hoe men het Nederlanderschap kan verliezen. Vervolgens kijken we naar de geuite posities over meervoudige nationaliteit, en over betere bescherming tegen staatloosheid, en voor in Nederland wonende staatlozen.

Disclaimer
In deze serie over de komende Tweede Kamerverkiezingen is om praktische redenen besloten om alleen Kamerfracties met minimaal twee zetels te onderzoeken. Daarnaast wordt JA21 gelet op de hoge zetelpeilingen ook meegenomen. Dat betekent dat de verkiezingsprogramma’s van vijftien partijen onder de loep zullen worden genomen. De volgende partijen maken dus onderdeel uit van deze serie: VVD, D66, PVV, CDA, SP, PvdD, CU, FvD, BBB, SGP, DENK, Volt, GL-PvdA, NSC en JA21.

Overzicht van de plannen
Onderstaande tabel bevat een overzicht van alle plannen met betrekking tot nationaliteit en staatloosheid van de partijen sinds 2010. Een overzicht sinds 2006 vindt u hier. Daarbij moet worden aangetekend dat in het eerdere Verblijfblogonderzoek over de verkiezingen van 2010 tot en met 2017 niet alle partijen zijn meegenomen, maar we ons beperkten tot CDA, D66, GroenLinks, PvdA, PVV, VVD en SP. Onder de tabel wordt een aantal plannen in detail besproken en met elkaar vergeleken. Waar er een vraagteken bij de politieke partij staat in de tabel, is aannemelijk dat zij dit standpunt ondersteunen, maar soms onvoldoende expliciet gemaakt in het verkiezingsprogramma.

Verkrijging van Nederlanderschap
Momenteel verkrijgen kinderen het Nederlanderschap bij geboorte als ze minimaal één ouder hebben met de Nederlandse nationaliteit (art. 3(1) RWN), onafhankelijk van waar ze geboren zijn – het jus sanguinis principe. Daarnaast wordt het Nederlanderschap ook automatisch bij geboorte verkregen door iemand die in Nederland is geboren en van wie een van de ouders ook in Nederland is geboren (art. 3(3) RWN) – dit is een zogenaamd “dubbele jus soli” principe. Staatloze in Nederland geboren kinderen kunnen, onder bepaalde limitatieve voorwaarden, toegang tot Nederlanderschap krijgen via optierecht (art. 6(1b&q) RWN).

Geen van de verkiezingsprogramma’s lijkt expliciet de toegang tot het Nederlanderschap bij geboorte te willen beperken. Zelfs FvD, die de verkrijgingen van Nederlanderschap via naturalisatie stop wil zetten voor tien jaar, stelt dat het Nederlanderschap nog wel bij geboorte verkregen moet kunnen worden.

Over de verkrijging van Nederlanderschap via naturalisatie zijn de politieke partijen het niet met elkaar eens. FvD is sterk gekant tegen naturalisaties en stelt voor om alle naturalisaties stop te zetten voor minimaal tien jaar, waarbij alleen huwelijkspartners van Nederlanders en kinderen geboren uit Nederlandse ouders tot het Nederlanderschap worden toegelaten.  Artikel 6(3) van het door Nederland geratificeerde Europees Verdrag inzake Nationaliteit (EVN) staat deze voorstellen in de weg. Die verplicht de verdragsluitende partijen om een mogelijkheid tot naturalisatie te bieden aan alle rechtmatig verblijvende vreemdelingen, met het maximale vereiste verblijf van tien jaar. De VVD pleit niet voor het volledig stopzetten van naturalisaties, maar wil wel de eisen aanscherpen. Ze stelt voor om de naturalisatietermijn te verlengen van vijf naar tien jaar, net als JA21 en de SGP. De PVV wil de naturalisatietermijn verlengen naar vijftien jaar. De PVV stelt dan ook voor om het EVN op te zeggen om de naturalisatietermijn te kunnen verlengen naar vijftien jaar.

Daarnaast stellen de VVD, SGP en NSC dat er voor volwassenen een inkomens- of opleidingseis geïntroduceerd moet worden, zodat het Nederlanderschap alleen kan worden verkregen door migranten die meedoen in de samenleving. Hierop is volgens de VVD een uitzondering mogelijk als er sprake is van een geestelijke of lichamelijke beperking waardoor hieraan niet voldaan kán worden. NSC stelt voor om mensen die het Nederlanderschap krijgen, een begrijpelijk geschreven publieksversie van de Grondwet te overhandigen. De VVD, CU, JA21 en SGP stellen dat enkel beheersing van de Nederlandse taal niet voldoende is. Wie Nederlander wil worden moet volgens deze partijen bereid zijn om Nederlandse wetten, normen, waarden en cultuur te omarmen. De VVD stelt daarom voor nieuwkomers te verplichten expliciet te verklaren dat zij de Nederlandse rechtsstaat en de bijbehorende mensenrechten respecteren. Orthodoxe religieuze wetten, zoals de Sharia, mogen daarbij geen uitgangspunt zijn. Dit wil de VVD verplicht opnemen in de participatieverklaring. Toetsing en onderschrijving van de Nederlandse cultuur en waarden stelt de VVD dan ook als vereiste voor toegang tot de Nederlandse samenleving en het verkrijgen van een Nederlands paspoort. JA21 wil meer juridische ruimte creëren om naturalisatie af te wijzen bij een gegrond vermoeden van een ideologie die haaks staat op ‘onze’ manier van leven of het streven naar een parallelle samenleving, vergelijkbaar met afwijzingen op grond van 1F (oorlogsmisdaden en misdaden tegen de vrede of menselijkheid). De SGP wil in de wet vastleggen dat aspirant-burgers expliciet afstand doen van antisemitische ideeën (inclusief ontkenning van Israëls bestaansrecht) als voorwaarde voor naturalisatie.

Opvallend is dat de overige partijen niet ingaan op verkrijging van Nederlanderschap. DENK heeft in voorgaande jaren voor makkelijkere toegang tot Nederlanderschap gepleit, maar op het moment van schrijven van dit blog, heeft DENK nog geen verkiezingsprogramma gepubliceerd.

Verlies van Nederlanderschap: bij langdurig verblijf in het buitenland
FvD is de enige partij die deze verkiezingsperiode expliciet in gaat op het verlies van Nederlanderschap, en stelt dat Nederlanders hun Nederlanderschap nooit mogen verliezen bij verblijf in het buitenland, ook niet als ze een tweede paspoort verkrijgen. Hier wordt duidelijk een dubbele standaard toegepast – want FvD vindt het niet erg dat vreemdelingen die in Nederland willen naturaliseren wel hun andere nationaliteit hiervoor moeten opgeven. NSC wil meer aandacht voor de belangen van Nederlanders die langdurig in het buitenland verblijven, bijvoorbeeld als het gaat om consulaire hulp, verblijfstatus, eigendomsrechten en nationaliteitswetgeving.

Verlies van Nederlanderschap: wegens misdrijven, inclusief terrorisme
De PVV, VVD, CDA, JA21, FvD en SGP benadrukken dat het Nederlanderschap terroristen ontnomen moet worden. De PVV en FvD zijn minder expliciet hierover in het kader van terrorisme, maar het standpunt blijkt wel uit de stellingname dat mensen met een dubbele nationaliteit die zijn veroordeeld voor één ernstig misdrijf, na het uitzitten van de straf gedenaturaliseerd moeten worden, en Nederland moeten verlaten. Het is onduidelijk op welke mensen met dubbele nationaliteit dit van toepassing zou zijn – enkel bij dubbele nationaliteit door naturalisatie, of ook bij Nederlanderschap door geboorte. De term ‘de-naturalisatie’ suggereert de eerste optie, wat zou leiden tot discriminatie tussen de genaturaliseerde burgers, en degene die als Nederlanders zijn geboren. Deze vorm van discriminatie is in strijd met EVN (art. 5(3)).

De VVD stelt dat wie zich aansluit bij een terroristische organisatie, wat hen betreft altijd het Nederlanderschap verliest. Dit impliceert dat de nationaliteit zou worden ontnomen, ook als het staatloosheid zou veroorzaken. JA21 maakt een vergelijkbaar punt: die wil uitgereisde terroristen niet laten terugkeren en hen het Nederlanderschap ontnemen, ook als hierdoor staatloosheid ontstaat. Dit zou in strijd zijn met EVN, art. 7(1&3) en 1961 VN Verdrag tot beperking der staatloosheid, art. 8. Los van terrorisme, wil de VVD bij dubbele nationaliteit het Nederlanderschap kunnen intrekken bij een veroordeling van een misdrijf waar meer dan vijf jaar gevangenisstraf op staat. Om dit te bewerkstelligen wil de VVD desnoods internationale verdragen aanpassen. Om een verdrag aan te passen zou Nederland echter alle andere verdragspartijen moeten overtuigen om het eens te zijn met de aanpassing, wat praktisch onhaalbaar is.

JA21 en FvD willen ook het aantal delicten uitbreiden waarvoor personen met een dubbele nationaliteit kunnen worden gedenaturaliseerd en uitgezet: niet alleen voor terroristische misdrijven, maar ook voor ernstige gewelds- en zedenmisdrijven. De SGP stelt voor dat bij terroristen waar het onmogelijk is om het Nederlanderschap te ontnemen, rechten zoals het kiesrecht en overheidsdiensten geweigerd moeten worden. Bovendien stelt de SGP dat als antisemitische relschoppers op universiteiten of bij demonstraties een dubbele nationaliteit hebben, zij moeten worden ontdaan van hun Nederlanderschap, uitgeschreven bij de onderwijsinstelling en uitgezet.

Meervoudige nationaliteit
Meervoudige nationaliteit kan op verschillende manieren ontstaan. Een kind kan bijvoorbeeld meerdere nationaliteiten bij geboorte verkrijgen omdat de ouders verschillende nationaliteiten hebben. Bij naturalisatie kan meervoudige nationaliteit ontstaan als de oorspronkelijke nationaliteit niet verloren gaat. In Nederland is het in principe mogelijk Nederlander bij geboorte te worden in combinatie met een andere nationaliteit, maar men kan het Nederlanderschap wel verliezen na 13 jaar verblijf in het buitenland (mits er niet aan voorwaarden is voldaan om het Nederlanderschap te behouden).

Als Nederlanders in het buitenland naturaliseren (of als buitenlanders in Nederland naturaliseren), moet het Nederlanderschap (of de oorspronkelijke nationaliteit) nu in principe worden losgelaten. Er gelden wel veel uitzonderingen hierop, bijvoorbeeld als het onmogelijk is om afstand te doen van de oorspronkelijke nationaliteit vanwege de wetgeving van het land van oorsprong. Ook naturaliserende echtgenoten van Nederlanders hoeven hun andere nationaliteit niet op te geven, en hetzelfde geldt voor Nederlanders die getrouwd zijn met een burger van het land waar ze naturaliseren – ze mogen hun Nederlanderschap behouden.

De PVV is de enige partij die ingaat op meervoudige nationaliteit in dit kader. Zij willen alle mogelijke uitzonderingsgronden schrappen voor het behouden van een dubbele nationaliteit.

Staatloosheid
In 2023 zijn in Nederland twee staatloosheidswetten aangenomen, waarmee een staatloosheidsvaststellingsprocedure bij de rechter is geïntroduceerd, en toegang tot het Nederlanderschap mogelijk is gemaakt voor sommige staatlozen in Nederland geboren kinderen zonder rechtmatig verblijf. De PvdD is de enige partij die ingaat op de bescherming van staatlozen, en noemt dat erkende staatlozen een verblijfsvergunning moeten krijgen, wat momenteel niet het geval is.